رای شماره ۲۸۱۳۱۷۷ هیات عمومی دیوان عدالت اداری

با موضوع: عبارت های “سه برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد”، “پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلف جریمه می گردد “و “پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلف جریمه خواهد شد” در بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده ۴۴ دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوب ۱۳۸۸/۲/۳۰ ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، با توجه به عدم صلاحیت مرجع واضع دستورالعمل مورد شکایت و به تبعیت از نظریه شماره ۱۰۲/۴۱۸۱۳ مورخ ۱۴۰۳/۲/۲۶ فقهای شورای نگهبان در خصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی بطلان آن از تاریخ تصویب اعلام می شود

بسمه تعالی

مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران

  یک نسخه از رای هیات عمومی دیوان عدالت اداری با شماره دادنامه ۱۴۰۴۳۱۳۹۰۰۰۲۸۱۳۱۷۷  مورخ ۱۴۰۴/۱۰/۳۰  مبنی بر:

عبارت های “سه برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد”، “پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلف جریمه می گردد”و “پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلف جریمه خواهد شد” در بندهای ( الف)، (ب) و (ج) ماده ۴۴ دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوب ۱۳۸۸/۲/۳۰ ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، با توجه به عدم صلاحیت مرجع واضع دستورالعمل مورد شکایت و به تبعیت از نظریه شماره ۱۰۲/۴۱۸۱۳ مورخ ۱۴۰۳/۲/۲۶ فقهای شورای نگهبان در خصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی بطلان آن از تاریخ تصویب اعلام می شود جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می گردد.

مدیرکل هیئت عمومی و هیئت های تخصصی دیوان عدالت اداری ـ یداله اسمعیلی فرد

تاریخ دادنامه: ۱۴۰۴/۱۰/۳۰       شماره دادنامه:  ۱۴۰۴۳۱۳۹۰۰۰۲۸۱۳۱۷۷

شماره پرونده: ۰۰۰۲۵۵۱

مرجع رسیدگی: هیئت عمومی دیوان عدالت اداری

شاکی: آقای احمدرضا جهان اندیش

طرف شکایت: ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز

موضوع شکایت و خواسته: ابطال عبارت «سه برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد» از بند (الف)، عبارت «پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه می گردد» از بند (ب) و عبارت «پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه خواهد شد» از بند (ج) ماده ۴۴ دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوّب ۱۳۸۸/۲/۳۰ ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز

گردش کار: شاکی به موجب دادخواست و لایحه تکمیلی ابطال عبارت «سه برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد» از بند الف، عبارت «پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه می گردد» از بند (ب) و عبارت «پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه خواهد شد» از بند (ج) ماده ۴۴ دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوّب ۱۳۸۸/۲/۳۰ ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز را به لحاظ مغایرت با مقرّرات قانونی و موازین شرعی از جمله آیه شریفه ۴۰ از سوره مبارکه یوسف، آیه شریفه ۵۹ از سوره مبارکه نساء و همچنین روایات و احادیث فقهی خواستار شده و به طور خلاصه اعلام کرده است که:

” قانونگذاری و وضع قاعده آمره، شأنی از شئون حاکم است که به موجب اصول متعدد قانون اساسی از جمله اصول ۵۷، ۵۸، ۷۱، ۹۳ و ۹۴ از طریق قوه مقننه اِعمال می شود و چون قوه مقننه بدون وجود شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد، کلّیه مصوبات آن جهت انطباق با موازین اسلامی و عدم مغایرت با قانون اساسی باید به این شورا فرستاده شود.

قابل توجه است که طبق ماده ۴ قانون تنظیم بخشی از مقرّرات مالی دولت که به موجب ماده ۱۲۲ قانون برنامه پنج سال ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تنفیذ شده، «دریافت هرگونه وجه، کالا و یا خدمات تحت هر عنوان از اشخاص حقیقی و حقوقی توسط وزارت خانه ها، مؤسسات و شرکت های دولتی غیر از مواردی که در مقرّرات قانونی مربوط معیّن شده یا می شود ممنوع است. طبق ماده ۱۱۸ قانون اخیرالذکر «کلّیه وجوهی که به عنوان جزای نقدی یا جریمه نقدی بابت جرائم و تخلّفات توسط مراجع قضایی، شعبه قضایی، انتظامی و اداری و شرکت های دولتی اخذ می شود به خزانه واریز می گردد.

دستگاه های ذی ربط حق استفاده از درآمد را ندارند … »

همچنین به موجب ماده ۳۰ آیین نامه اجرایی قانون نحوه اعمال تعزیرات حکومتی راجع به قاچاق کالا و ارز مصوّب ۱۳۷۹/۳/۲۹ هیئت وزیران، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز با مسئولیت نماینده ویژه رئیس جمهور به منظور سیاست گذاری، برنامه ریزی، هماهنگی و نظارت در حوزه امور اجرایی مبارزه با قاچاق کالا و ارز تشکیل گردیده و طبق نصّ صریح تبصره ۲ آیین نامه اجرایی مذکور، تصمیمات این ستاد، تصمیماتی اجرایی است.

به موجب ماده ۳ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز با ریاست رئیس جمهور یا نماینده ویژه وی تشکیل گردیده و مقیّد به رعایت اصل ۱۲۷ قانون اساسی می باشد.

تذکّر شورای نگهبان (مورخ ۱۳۹۰/۱۲/۸) به قوه مقننه قبل از تصویب ماده ۳ قانون مذکور عبارت است از: «در ماده ۳، لازم است اصل ۱۲۷ قانون اساسی مراعات گردد.»

نظریه های تفسیری شورای نگهبان درباره اصل ۱۲۷ قانون اساسی به ترتیب به شماره ۷۹/۲۱/۷۳۷ مورخ ۱۳۷۹/۵/۳۰ و ۸۱/۳۰/۲۱۲۴ مورخ ۱۳۸۱/۱۰/۱۲ عبارتند از: «محدوده اصل ۱۲۷ شامل تصویب نامه ها و آیین نامه و اساسنامه ها نمی شود و منحصراً شامل تصمیمات خواهد بود.»

«اصل ۱۲۷ مربوط به امور اجرایی است و شامل تصویب نامه ها و آیین نامه ها و اساسنامه ها نمی شود و منحصراً شامل تصمیمات خواهد بود بنابراین تبصره الحاقی ماده ۲۹ که مقرّر نموده است تفویض اختیار دولت موضوع اصل ۱۲۷ قانون اساسی به نماینده یا نمایندگان ویژه رئیس جمهور محدود به امور اجرایی است وافی به مقصود است لکن تصویب نامه هیئت دولت که طی آن نماینده یا نمایندگانی با اختیارات مشخص تعیین می نماید از مصادیق تصویب نامه ذیل اصل ۱۳۸ قانون اساسی می باشد و لازم است این تصویب نامه ضمن ابلاغ برای اجرا به اطّلاع رئیس مجلس شورای اسلامی برسد تا درصورتی که آنها را بر خلاف قوانین بداند با ذکر دلیل برای تجدیدنظر به هیئت وزیران بفرستد.»

بنابراین ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز که جزء قوه مجریه می باشد، نمی تواند از مَجرای تصمیمات اجرایی خود اقدام به قانونگذاری و وضع قاعده آمره نماید.”

متن بندهای مورد شکایت به شرح زیر است:

“دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای

مصوبه جلسه ۷۲ اعضاء اصلی ستاد مرکزی مبازه با قاچاق کالا و ارز اصلاحیه اردیبهشت ۱۳۸۸

…………………..

فصل هفتم: مَجاری عرضه:

ماده ۴۴ـ شرکت پخش موظّف است به عنوان دستگاه متولّی مفاد مربوط این دستورالعمل را در مورد جایگاه ها و مَجاری عرضه سوخت اجرا نماید و با جایگاه هایی که مبادرت به واگذاری و فروش غیر مُجاز سهمیه یا فرآورده نمایند به ترتیب زیر برخورد می شود.

الف: برای بار اول بهره بردار جایگاه که مرتکب تخلّف شده ۳ برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد.

ب: برای بار دوم در صورت تشخیص شرکت پخش مبنی بر نیاز عمومی مردم به عرضه از جایگاه مورد نظر با تأیید شورای تأمین شهرستان برای عرضه فرآورده های نفتی از آن جایگاه، از فرد یا افراد مورد وثوق شرکت پخش استفاده می نماید و بهره بردار جایگاه که مرتکب تخلّف شده ۵ برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه می گردد و در صورت عدم پرداخت غرامت از مطالبات نزد شرکت پخش برداشت می شود. در هر صورت برقراری مجدد سهمیه پس از اتمام دوره قطع آن منوط به پرداخت جریمه می باشد.

ج: برای بار سوم در صورتی که جایگاه، بنا به تشخیص شرکت پخش اضافه بر نیاز ضروری شهرستان مربوطه باشد تعطیل و پروانه آن لغو می گردد و در صورتی که شورای تأمین شهرستان ادامه فعالیت جایگاه را برای رفع نیاز مردم ضروری تشخیص دهد، شرکت پخش برای عرضه فرآورده های نفتی از آن جایگاه به مدّت ۲ سال، از فرد یا افراد مورد وثوق شرکت پخش استفاده می نماید و متخلّف ۵ برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه خواهد شد و در صورت عدم پرداخت غرامت از مطالبات نزد شرکت پخش برداشت می شود و در هر صورت برقراری مجدد سهمیه پس از طی دوره محرومیت مشروط به پرداخت جریمه است.

…………………….

ماده ۶۸ـ این اصلاحیه که به مجوّز ماده ۷۱ دستورالعمل مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوّب جلسه ۷۲ ستاد مرکزی (مصوّب ۱۳۸۷/۲/۱۶) پس از بررسی و تأیید توسط کارگروه مربوطه در ۸ فصل، ۶۸ ماده و ۳۷ تبصره در تاریخ ۱۳۸۸/۲/۳۰ به تصویب نماینده ویژه رئیس جمهور و رئیس ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز رسید.”

علی رغم ارسال و ابلاغ نسخه دوم دادخواست و ضمائم آن به ستاد مرکزی مبازه با قاچاق کالا و ارز تا زمان رسیدگی به پرونده در جلسه هیئت عمومی دیوان عدالت اداری، پاسخی از طرف آن مرجع واصل نشده است.

در رابطه با ادعای شاکی مبنی بر مغایرت مقرره های مورد شکایت با قواعد شرعی نیز قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۱۰۲/۴۱۸۱۳ مورخ ۱۴۰۳/۲/۲۶ اعلام کرده است که:

“رئیس محترم هیئت عمومی دیوان عدالت اداری

باسلام و تحیّت

عطف به نامه شماره ۰۰۰۲۵۵۱ مورخ ۱۴۰۳/۱/۵؛

موضوع عبارت های «۳ برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد»، «۵ برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه می گردد» و «۵ برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه خواهد شد.» در بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده ۴۴ دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوّب ۱۳۸۸/۲/۳۰ ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز به شماره ۸۸/۶۷۰۹/ص  مورخ ۱۳۸۸/۳/۲۵، در جلسه مورخ ۱۴۰۳/۲/۲۳ فقهای معظّم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفت که به شرح ذیل اعلام نظر می گردد:

ـ با توجه به آن که خلاف شرع بودن مصوبه مورد شکایت مبتنی بر اثبات عدم صلاحیت قانونی مرجع واضع آن می باشد بنابراین تصمیم گیری در این خصوص بر عهده دیوان محترم عدالت اداری است.”

هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۴۰۴/۱۰/۳۰ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رأی مبادرت کرده است.

رأی هیئت عمومی

قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۱۰۲/۴۱۸۱۳ مورخ ۱۴۰۳/۲/۲۶ درخصوص جنبه شرعی مقرّرات مورد شکایت اعلام کرده است که: «با توجه به آن که خلاف شرع بودن مصوبه مورد شکایت مبتنی بر اثبات عدم صلاحیت قانونی مرجع واضع آن می باشد، بنابراین تصمیم گیری در این خصوص برعهده دیوان عدالت اداری است» و با عنایت به مفاد نظریه مذکور و با لحاظ این امر که براساس اصل سی و ششم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ماده ۲ قانون مجازات اسلامی تعیین مجازات و تخلّف انگاری اعمال شهروندان در صلاحیت قانونگذار است، بنابراین با توجه به عدم صلاحیت مرجع واضع دستورالعمل مورد شکایت برای تعیین مجازات برای مرتکبین اعمال موضوع مقرّرات مورد اعتراض، عبارت های «سه برابر قیمت بین المللی جریمه خواهد شد»، «پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه می گردد» و «پنج برابر قیمت بین المللی میزان مورد تخلّف جریمه خواهد شد» در بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده ۴۴ دستورالعمل پیشگیری و مبارزه با قاچاق و عرضه خارج از شبکه فرآورده های نفتی یارانه ای مصوّب۱۳۸۸/۲/۳۰  خلاف شرع بوده و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و مواد ۱۳ و ۸۸ قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال ۱۳۹۲ بطلان آن از تاریخ تصویب اعلام می شود. این رأی براساس ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب ۱۴۰۲/۲/۱۰) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است.

رئیس هیئت عمومی دیوان عدالت اداری ـ احمدرضا عابدی