رای شماره ۲۴۳۸۹۲ هیات عمومی دیوان عدالت اداری
با موضوع: به تبعیت از نظر فقهای شورای نگهبان در خصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی، اطلاق ذیل بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۱۰۶۲۹۰/۹۹ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و اطلاق بندهای ۱، ۲، ۳ و ۴ بخشنامه شماره ۱۶۱۰۹۳/۹۸ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ بانک مزبور در حد مقرر در نظریه شماره ۴۸۴۴۸/۱۰۲ مورخ ۱۴۰۴/۱۱/۸ فقهای شورای نگهبان، بطلان آن از تاریخ صدور اعلام می شود
بسمه تعالی
مدیرعامل محترم روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران
یک نسخه از رأی هیئت عمومی دیوان عدالت اداری با شماره دادنامه ۱۴۰۵۳۱۳۹۰۰۰۰۲۴۳۸۹۲ مورخ ۱۴۰۵/۲/۸ مبنی بر: به تبعیت از نظر فقهای شورای نگهبان در خصوص جنبه شرعی مقررات اجرایی، اطلاق ذیل بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۱۰۶۲۹۰/۹۹ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و اطلاق بندهای ۱، ۲، ۳ و ۴ بخشنامه شماره ۱۶۱۰۹۳/۹۸ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ بانک مزبور در حد مقرر در نظریه شماره ۴۸۴۴۸/۱۰۲ مورخ ۱۴۰۴/۱۱/۸ فقهای شورای نگهبان، بطلان آن از تاریخ صدور اعلام می شود جهت درج در روزنامه رسمی به پیوست ارسال می گردد.
مدیرکل هیئت عمومی و هیئت های تخصصی دیوان عدالت اداری ـ یداله اسمعیلی فرد
تاریخ دادنامه: ۱۴۰۵/۲/۸ شماره دادنامه: ۱۴۰۵۳۱۳۹۰۰۰۰۲۴۳۸۹۲
شماره پرونده: ۰۲۰۸۲۱۹ـ ۰۰۰۲۱۹۶ـ ۰۰۰۰۰۰۶ـ ۹۹۰۲۱۴۹ـ ۰۰۰۲۹۷۸ـ ۰۰۰۱۰۱۴ـ ۰۰۰۲۲۹۶ـ۹۹۰۲۹۲۲ـ۰۰۰۰۳۲۸ ـ۰۲۰۷۴۸۲ـ۰۰۰۱۰۲۳ـ۰۰۰۰۹۴۷
مرجع رسیدگی: هیئت عمومی دیوان عدالت اداری
شاکیان: ۱ـ خانم سارا اشرف کاشانی به وکالت از شرکت های نامی دارو بنیان و دارویی تیباسان رایان ۲ـ آقای علی شاپوری به وکالت از شرکت سنا دام پارس ۳ـ خانم آرزو سادات رضوی و آقای مهدی حاج نجاری به وکالت از شرکت نسبی محمدجواد و برادران میرعشقی ۴ـ آقای سعید عاکف به وکالت از شرکت رازبان چاوش انشان ۵ ـ آقای باقر شاملو به وکالت از شرکت سندیکای تولیدکنندگان و صادرکنندگان داروهای دامپزشکی ایران
6 ـ آقای محمود بهشتی نیا به وکالت از شرکت کیمیا دارو مهر ۷ـ شرکت داروسازی نصر فریمان ۸ ـ آقای فخرالدین بدریان به وکالت از انجمن واردکنندگان سم و کود ایران و شرکت های بازرگانی شیمیایی سم آوران ایلیا، توسعه کشاورزی هزاره سوم، دلتا پارس نهاده، زرین خوشه جنوب، هامون بذر زرین، رویال ساکار تجارت، سکوت بید، صنایع شیمیایی شیمی کرد، آدینه وصل، آراد شیمی کیان، مشاوره فنی مهندسی کیمیا گوهرخاک، مهر پارسیان اکسیر، آرمان سبز آدینه، دفع آفات البرز به سم و گلبان سبزینه آفتاب ۹ـ خانم افسانه مدانلو به وکالت از آقای علی جعفری رودسری ۱۰ـ آقای طالب گریوانی ۱۱ـ آقای آرش شهیدی به وکالت از شرکت سکوت بید ۱۲ـ آقایان مصطفی منصوری گنگر جکلا و محمد ابراهیمی به وکالت از آقای مصطفی قلیان جویباری
طرف شکایت: ۱ـ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران ۲ـ بانک کشاورزی
موضوع شکایت و خواسته: ابطال اطلاق ذیل بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ در خصوص مابه التفاوت نرخ ارز و ابطال اطلاق الزام بانک ها در بندهای ۱، ۲، ۳ و ۴ بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
گردش کار: خانم سارا اشرف کاشانی به وکالت از شرکت های نامی دارو بنیان و دارویی تیباسان رایان ابطال بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ و ابطال بندهای ۱ الی ۴ از بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و مابقی شاکیان ابطال بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ فوق الذکر را به موجب دادخواست های جداگانه ای خواستار شده اند و در جهت تبیین خواسته اجمالاً به طور خلاصه اعلام کرده اند که:
“براساس بندهای مورد شکایت بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ بانک مرکزی، کلّیه بانک های عامل موظّف شده اند فراتر از شرایط موجود در قراردادهای سابق خود با واردکنندگان و بخشنامه های زمان گشایش اعتبارات اسنادی و حواله های ارزی، ارائه اعلامیه تأمین ارز جهت ترخیص کالاهای وارداتی از گمرکات اجرایی کشور یا صدور تأییدیه تسویه حساب ـ حسب مورد ـ رفع تعهّد ارزی و آزادسازی وثایق را منوط به دریافت مابه التفاوت نرخ ارز زمان گشایش اعتبارات اسنادی و صدور حواله ارزی به شرح مندرج در بندهای مورد شکایت کنند. این در حالی است که در خصوص حواله های ارزی, تمامی (۱۰۰%) مبلغ ریالی ارز براساس نرخ قطعی اعلامی بانک مرکزی پرداخت شده است و همچنین جهت تضمین ورود کالا به کشور، وثایق تا سی درصد مبلغ قرارداد ارزی توسط بانک اخذ شده است. در خصوص اعتبارات اسنادی، برای گشایش اعتبارات اسنادی توسط بانک های عامل وجوه مختلف و متفاوتی در مقرّرات ذی ربط و رویه های جاری وجود دارد که یکی از این وجوه، دریافت ۱۰۰% معادل ریالی نرخ ارز ذی ربط توسط بانک عامل از واردکننده کالا می باشد. در واقع در این شیوه تمامی مبلغ قرارداد بر مبنای نرخ اعلامی بانک در زمان انعقاد قرارداد، از وارد کننده (خریدار ارز)، دریافت می شود. بر این اساس برخلاف سایر وجوه گشایش اعتبارات اسنادی که به موجب آنها صرفاً بخشی از معادل ریالی نرخ ارز از متقاضی دریافت می شود و یا صرفاً تضامین و وثایق در ازای گشایش اعتبار اسنادی از متقاضی دریافت می شود و بانک عامل متعهّد می شود در زمان دیگری مثلاً زمان ترخیص کالا و یا زمان ارائه اسناد حمل توسط فروشنده کالا، نسبت به تسویه حساب و دریافت معادل ریالی ارز تخصیص یافته اقدام کند، در شیوه مورد نظر، تمامی مبلغ قرارداد تأمین ارز به صورت ۱۰۰% بر مبنای نرخ ارز ذی ربط (نرخ ارزی که براساس مقرّرات، مشمول کالایی می شود که واردکننده قصد واردات آن را دارد)، از متقاضی (وارد کننده) دریافت می شود. بنابراین در موارد ذکر شده، قرارداد تأمین و فروش ارز که یکی از مراحل گشایش اعتبارات اسنادی و صدور حواله ارزی است با ایجاب و قبول فروشنده و خریدار به موجب قراردادهای ذی ربط و تحویل ثمن به موجب واریزی های ذی ربط در وجه بانک به صورت کامل منعقد شده و قطعی می باشد. در این شرایط از جهت قانونی و شرعی، مجوّزی برای تحمیل شروطی فراتر از شروط مورد توافق طرفین در قراردادهای ذی ربط وجود ندارد. بر این مبنا مطالبه مابه التفاوت نرخ ارز در زمان گشایش اعتبار اسنادی و صدور حواله ارزی و ازمنه دیگر صرفاً در صورتی مشروع و قانونی خواهد بود که یا خرید ارز توسط متقاضی صورت نگرفته باشد و یا براساس شرایط مورد قبول طرفین مندرج در قرارداد اولیه، تسویه حساب و ارائه اعلامیه تأمین ارز و یا سایر تعهّدات بانک منوط به دریافت مابه التفاوت احتمالی یا هر شرط مشروع دیگری شده باشد. ایراد اساسی بخشنامه مذکور عطف به ماسبق کردن مصوبه است. در واقع بخشنامه بانک مرکزی تنها از زمان تصویب می تواند واجد اثر باشد با این حال بانک مرکزی اثر مصوبه خود را به قبل تسرّی داده است که مخالف ماده ۴ قانون مدنی می باشد.
بخشنامه های مورد شکایت در بندهای ذکر شده، به نحو اطلاق، تمامی موارد گشایش اعتبارات اسنادی و حواله ارزی در مورد کالاهای موضوع بخشنامه ها را مشمول لزوم پرداخت مابه التفاوت به میزان مندرج در بندهای یادشده نموده و در این راستا هیچ تمایزی میان آن دسته از گشایش اعتبارات اسنادی که صرفاً بخشی از معادل ریالی نرخ ارز ذی ربط آنها پرداخت شده و یا تضامین مورد قبول بانک برای پرداخت معادل ریالی ارز، از متقاضی دریافت شده است با آن دسته از گشایش اعتبارات اسنادی که تمامی معادل ریالی خرید ارز آنها به میزان مورد محاسبه بانک توسط متقاضی پرداخت شده است و نیز حواله های ارزی که براساس آن خرید ارز قطعی بوده است، قائل نشده است. بنابراین آن دسته از متقاضیانی که ۱۰۰% معادل ریالی ارز ذی ربط را به نرخ های اعلامی بانک مرکزی در زمان گشایش اعتبارات اسنادی و صدور حواله ارزی به بانک عامل پرداخت کرده اند نیز مشمول پرداخت مابه التفاوت برای ترخیص کالاهای وارداتی به کشور، رفع تعهّد ارزی و آزادسازی وثایق شده اند. به عبارت دیگر بر اساس اطلاق بندهای فوق الذکر در بخشنامه های مورد شکایت، متقاضیان اخیر نیز مواجه با الزام پرداخت مابه التفاوت جهت ترخیص یا فروش کالا، رفع تعهّد ارزی و آزادسازی وثایق حسب مورد شده اند در حالی که پرداخت مابه التفاوت فرع بر وجود دین مشخص و معیّن است که در فرض پرداخت ۱۰۰% معادل ریالی ارز مورد درخواست، دِینی بر عهده خریدار وجود ندارد.
براساس قواعد مسلّم فقهی «المؤمنون عند شروطهم» و «لاضرر» و «قبح عقاب بلابیان»، تحمیل شرط پرداخت مبلغی بیش از آنچه در زمان انعقاد قرارداد میان طرفین توافق شده است، مستلزم ورود ضرر به خریدار بوده و نیز از آنجا که عملاً به منزله عقاب خریدار و خروج از شرایط اولیه بدون توافق طرفین است، صراحتاً مغایر قواعد فقهی «المؤمنون عند شروطهم» و «لاضرر» و «قبح عقاب بلابیان» است. در این خصوص توجه به نظر فقهی فقهای شورای نگهبان طی نامه شماره ۳۳۲۳/۹۳/۱۰۲ مورخ ۱۳۹۳/۱۰/۲۷ که بیان داشته است: «در صورتی که در قرارداد اولیه قید نشده باشد که مابه التفاوت را در موقع ترخیص بپردازند، خلاف موازین شرع می باشد» و در پی رأی هیئت عمومی براساس نظر فقهای شورای نگهبان «از مجموع ۲ نظر مذکور شورای نگهبان این حکم مستفاد می گردد که اطلاق بخشنامه ها در قسمت های مورد اعتراض درحدّی که مفید الزام مشتریان بانک ها به پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز در فرضی که به هنگام مطالبه خدمت از بانک، مابه التفاوت نرخ ارز در زمان انعقاد قرارداد خرید خدمت و ایفای نهایی تعهّد از سوی بانک را متعهّد نشده اند و به موجب بخشنامه ها مکلّف به پرداخت مابه التفاوت شده اند مغایر شرع است» و نامه شورای نگهبان به شماره ۷۷۴۲/۹۷/۱۰۲ مورخ ۱۳۹۷/۹/۱۰ به ریاست هیئت عمومی دیوان عدالت اداری که بیان داشته است: « موضوع مواد ۱ و ۲ دستورالعمل شماره ۶۰/۱۰۱۵ مورخ ۱۳۹۲/۹/۱۶ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در خصوص چگونگی رسیدگی به ایفای تعهّدات ارزی گذشته … مواد ۱ و ۲ دستورالعمل مذکور، نسبت به معاملات قطعی شده همان طور که در دادخواست آمده وجه ریالی آن نیز پرداخت گردیده است، خلاف شرع دانسته شد و اخذ مابه التفاوت شرعی نمی باشد» مؤید این استنباط است. (رأی شماره ۷۳۷ـ ۹۵۱۰۰۹۰۹۰۵۸۰۰۷۲۹ مورخ ۱۳۹۵/۹/۲۳ هیئت عمومی دیوان عدالت اداری) و نظر فقهی فقهای شورای نگهبان طی نامه شماره ۱۷۶۳۸/۹۹/۱۰۲ مورخ ۱۳۹۹/۳/۱۱ «اطلاق مصوبه نسبت به مواردی که قراردادهای قطعی تأمین و فروش ارز بین بانک ها و متقاضیان منعقد شده باشد و شرطی مبنی بر الزام طرف های قرارداد به پرداخت مابه التفاوت وجود نداشته باشد، خلاف شرع شناخته شد.»
براساس آیه شریفه «یا ایها الذین آمنو اوفو بالعقود» افراد ملزم به اجرا و پایبند بودن به قرارداد های خود می باشند. همچنین آیه شریفه «یا ایها الذین آمنو لا تأکلو اموالکم بینکم بالباطل الّا ان تکون تجاره عن تراض منکم» (سوره نساء آیه ۲۹) بیانگر قاعده «اکل مال به باطل» می باشد که براساس آن اسباب تملّک باطل اموال دیگران اثر ملکیت ایجاد نکرده و باطل می باشد. همچنین، حدیث «لا یحل دم امری مسلم و لا ماله ال بطیبه نفسه» دلالت بر لزوم قراردادها دارد که براساس آن مال وقتی از شخصی به سبب معامله ای به دیگری منتقل شد به ملکیت او در می آید و بدون رضایت او، نمی توان در آن تصرّف کرد. براساس این حدیث «تصرّف در مال غیر» خلاف شرع می باشد. بر اساس ماده ۳۴۴ قانون مدنی «اگر در عقد بیع، شرطی ذکر نشده یا برای تسلیم مبیع یا تأدیه قیمت، موعدی معیّن نگشته باشد بیع، قطعی و ثمن، حال محسوب است مگر این که بر حسب عُرف و عادت محل یا عُرف و عادت تجارت در معاملات تجارتی وجود شرط یا موعدی معهود باشد اگر چه در قرارداد بیع ذکری نشده باشد»، با توجه به این که در فرض مورد نظر ۱۰۰% معادل ریالی نرخ ارز مورد تقاضا بر مبنای محاسبه نرخ توسط بانک، از سوی خریدار به بانک عامل پرداخت شده است، انجام این امر و فیش های واریزی در وجه بانک و قبول آن توسط بانک به منزله فروش ارز بوده است، بر این اساس عدم ذکر شرط از سوی بانک و عدم تعیین موعد برای تأدیه قیمت به منزله قطعی بودن فروش ارز به متقاضی است و بنابراین به موجب نص ماده ۳۶۲ قانون مدنی اولاً بانک مالک ثمن (معادل ریالی ارز، دریافتی از متقاضی) بوده و می تواند هر دخل و تصرّفی در آن نماید کما این که همین امر واقع شده و ثمن در یَد مالکانه بانک قرار گرفته است و ثانیاً مشتری مالک مبیع شده است که این مبیع (ارز) بایستی طبق شرایط مقرّر در مقرّرات مربوط به گشایش اعتبار اسنادی و حواله ارزی به شخصی که مشتری معرفی می کند (فروشنده کالا در خارج از کشور) تحویل گردد. اطلاق بندهای فوق الذکر بخشنامه های مورد شکایت از این جهت که در لزوم بیع منعقد شده و در حقوق مالکانه خریدار خلل ایجاد می کند مغایر مواد قانونی فوق الاشعار است.
براساس بندهای ۱ الی ۴ بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ بانک مرکزی، بانک های عامل ملزم به اخذ تعهّد پرداخت مابه التفاوت ارز از تمامی واردکنندگان مشمول بخشنامه های موصوف، فراتر از شرایط موجود در قراردادهای سابق خود با واردکنندگان و بخشنامه های زمان گشایش اعتبارات اسنادی و حواله های ارزی، می باشند. بانک های عامل در راستای اجرای بخشنامه ها اقدام به اخذ تعهّدنامه از واردکنندگان بدون توجه به نوع قرارداد و شرایط آن از جمله قراردادهای خرید حواله ارزی و اعتبار اسنادی که به موجب آن واردکننده ۱۰۰% ثمن (و هزینه های مربوطه) را حسب دستور بانک پرداخت نموده است، نموده اند. این اقدام بانک های عامل نه تنها طی مدّت کوتاه (چند ماه) یا بلند (با توجه به طولانی بودن زمان خرید ارز، اظهار و ترخیص کالا تا یک سال نیز به طول انجامیده است) پس از قرارداد خرید ارز (حواله یا اعتبار اسنادی) بوده است بلکه از برخی واردکنندگان پس از ترخیص کالا نیز چنین تعهّدنامه ای اخذ شده است. اجبار واردکنندگان به امضاء چنین تعهّدنامه ای و تهدید آنها به بلاک شدن و عدم تخصیص اعتبار توسط بانک مرکزی (و بانک های عامل) به واردکننده درصورت عدم امضاء تعهّدنامه موصوف، با توجه به تشدید تحریم های بین المللی از سال ۱۳۹۷ و در پی آن شوک ارزی و رشد غیرعادی قیمت ارز تاکنون، واردکنندگان را متحمل هزینه های چند صد برابری هزینه های اولیه خرید ارز و ورود کالاهای خریداری شده به کشور نموده است. همچنین، با توجه به این که بسیاری از واردکنندگان اقدام به پیش فروش نمودن کالاها (در زمان قرارداد خرید ارز) به خریداران داخلی نموده اند، بسیاری از خریداران داخلی تقاضای واردکنندگان مبنی برتعدیل مبلغ قرارداد پیش خرید را قبول ننموده اند که به دلیل غرری شدن معامله برای واردکننده، منجر به دعاوی حقوقی بسیاری گردیده است و در صورت قبول تعدیل مبلغ (ثمن) قرارداد توسط پیش خریدار، منجر به افزایش بی سابقه قیمت کالاها از جمله داروهای دامپزشکی در بازار شده است.
براساس قواعد مسلم فقهی از جمله قاعده نفی غرر در عقود معاوضی مانند بیع قطعی، فقها در ذیل مبحث شرایط صحّت معاملات و نیز تحت عنوان اصل لزوم معلوم بودن مورد معامله، به جهت جلوگیری از جهل و در خطر افتادن منافع افراد و در پی آن جامعه، معلوم و معیّن بودن عوضین در عقود مغابنی را لازم دانسته اند. همچنین، با توجه به اهمیّت نظم اجتماعی به عنوان یکی از مقاصد شریعت و در نتیجه جلوگیری از هرگونه عملی که موجب ترافع میان مردم گردد، ثمن و مثمن در عقد بیع قطعی می بایست در زمان عقد معلوم و معیّن باشند. با توجه به الزام و اجبار واردکنندگان به امضاء تعهّدنامه و شرطی مجهول (که با توجه به عدم وجود رضایت، اکراه به شمار می رود) در پرداخت مبلغی نامعیّن در آینده (آن هم با روند صعودی روزانه قیمت ارز در کشور) که فراتر از شرایط موجود در قراردادهای سابق خود با بانک و بخشنامه های زمان گشایش اعتبارات اسنادی و حواله های ارزی می باشد و با عنایت به آثار سنگین مالی آن بر شرکت ها در شرایط تحریم های بین المللی که عملاً بسیاری از شرکت ها را در وضعیت ورشکستگی قرار داده است، نوعی تکلیف مالایطاق بوده و کاملاً مخالف قواعد فقهی نفی غرر، نفی عسر و حرج و لاضرر و قاعده قبح عقاب بلا بیان می باشد.
براساس بند ۳ ماده ۱۹۰ قانون مدنی وجود موضوع معیّن و نیز بر اساس بند ۱ همان ماده رضای طرفین از ارکان اساسی صحّت قرارداد ها می باشند. از آنجایی که، مبلغ قراردادهای حواله ارزی و اعتبارات در زمان انعقاد صد درصد پرداخت شده، انجام این امر و فیش های واریزی در وجه بانک و قبول آن توسط بانک به منزله فروش ارز بوده است. تحمیل شروط و مبالغ بیشتر در تعهّدنامه، آن هم به صورت کلّی و مجهول در شرایط ناعادلانه و غیرمتوازن میان بانک و واردکننده، موجب نامعیّن شدن ثمن و نیز بیانگر مخدوش بودن رضایت و اراده آزاد واردکننده بوده، که کاملاً مغایر ماده ۱۹۰ قانون مدنی می باشد. همچنین، نظر به این که صدور بخشنامه ها در زمانی بوده است که بسیاری از واردکنندگان کالا را به گمرک وارد نموده (به خصوص کالاهای تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی از جمله داروهای دامپزشکی در بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲) و جهت جلوگیری از تلف، می بایست اجازه ترخیص را از بانک و گمرک اخذ می نمودند و در این راستا تهدید به عدم رفع تعهّد ارزی و نیز عدم تخصیص اعتبار به واردکنندگانی که تعهّد نامه را امضاء ننمایند، عملاً هیچ چاره ای جز امضاء تعهّدنامه برای آنها نگذاشته است که کاملاً مصداق ماده ۱۹۹ قانون مدنی (رضایت حاصل از اکراه) بوده و در نتیجه نامعتبر می باشد.
با عنایت به موارد ذکر شده، تقاضای ابطال بخشنامه های مورد شکایت به استناد مغایرت با موازین شرع مقدّس اسلام و قوانین عادی ذی ربط و اعمال ماده ۱۳ قانون دیوان عدالت اداری نسبت به خواسته را داریم.”
در پی اخطار رفع نقصی که از طرف دفتر هیئت عمومی دیوان عدالت اداری برای احدی از شکات (آقای علی شاپوری به وکالت از شرکت سنا دام پارس) ارسال شد وی به موجب لایحه شماره ۰۰۰۰۹۷۶ مورخ ۱۴۰۰/۵/۳۱ اعلام کرده است که:
“اساس موضوع بر مبنای معامله قطعی و برگشت ناپذیر بوده و ایجاد هرگونه شرط مبهم که در آینده نسبت به معامله و مبلغ آن ایجاد ابهام نماید شرط غرری و غیرمشروع بوده و برخلاف قواعد فقهی و حقوقی لاضرر، منع دارا شدن بلاجهت و آنچه که در نامه قائم مقام دبیر شورای نگهبان به آن هیئت و دیوان عدالت اداری منعکس و بیان گردیده می باشد.”
متن مقرره های مورد شکایت به شرح زیر است:
“الف: بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
بانک ملی ایران ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سپه ـ مدیریت امور بین الملل
بانک تجارت ـ مدیریت امور بین الملل
بانک ملت ـ مدیریت امور بین الملل
بانک صادرات ـ مدیریت امور بین الملل
بانک کشاورزی ـ مدیریت امور بین الملل
بانک رفاه کارگران ـ مدیریت امور اعتباری و بین الملل
بانک صنعت و معدن ـ مدیریت امور بین الملل و تجهیز منابع
بانک توسعه صادرات ایران ـ مدیریت امور بین الملل
بانک مسکن ـ مدیریت امور بین الملل
بانک کارآفرین ـ مدیریت امور بین الملل
بانک پارسیان ـ مدیریت عملیات ارزی
بانک اقتصاد نوین ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سامان ـ مدیریت امور بانکداری بین الملل
بانک پاسارگاد ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سرمایه ـ مدیریت امور بین الملل
پست بانک ایران ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سینا ـ مدیریت امور بین الملل
بانک انصار ـ اداره کل امور بین الملل
بانک مشترک ایران و ونزوئلا ـ مدیریت امور بین الملل
بانک توسعه تعاون ـ مدیریت امور بین الملل
بانک تجارتی ایران و اروپا ـ شعبه تهران
بانک خاورمیانه ـ مدیریت امور بین الملل
بانک حکمت ایرانیان ـ مدیریت امور بین الملل
بانک شهر ـ مدیریت امور عملیات ارزی
بانک دی ـ معاونت امور بین الملل و ارزی
بانک گردشگری ـ مدیریت امور بین الملل
بانک آینده ـ مدیریت امور بانکداری بین الملل
اداره عملیات ارزی
باسلام
احتراماً، پیرو نامه های عمومی شماره ۹۸/۳۶۳۲۰۲ مورخ ۱۳۹۸/۱۰/۲۱، ۹۸/۴۴۷۱۷۶ مورخ ۱۳۹۸/۱۲/۲۷ و ۹۹/۷۸۸۱۳ مورخ ۱۳۹۹/۳/۲۲ و با اشاره به نامه های شماره ۶۰/۳۶۰۳۵ مورخ ۱۳۹۹/۱/۲۰، ۶۰/۴۶۰۷۹ مورخ ۱۳۹۹/۲/۱۶، ۲۲۱۴۰۸/م۹۹ مورخ ۱۳۹۹/۲/۱۹ و ۶۰/۷۸۶۸۰ مورخ ۱۳۹۹/۳/۲۷ معاون بازرگانی داخلی و دبیر کارگروه تنظیم بازار و نامه شماره ۹۹/۵۰۰/۱۷۷۲ مورخ ۱۳۹۹/۳/۲۵ معاونت توسعه صنایع تبدیلی و کسب و کارهای کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی دریافت مابه التفاوت قطعی نرخ ارز بابت تغییر گروه کالایی از (۱) به (۲) و رفع تعهّد ارزی و آزادسازی وثایق مأخوذه، علاوه بر ارائه پروانه گمرکی مطابق منوط به رعایت موارد ذیل و سایر ترتیبات مربوطه مندرج در نامه های عمومی مذکور خواهد بود:
۱ـ در موارد مشمول پرداخت مابه التفاوت علی الحساب نرخ ارز به میزان ۴۸/۰۰۰ ریال به ازای هر دلار، منوط به ترخیص کالا تاپایان سال ۱۳۹۸، مابه التفاوت علی الحساب مذکور به میزان ۴۸/۰۰۰ ریال به ازای هر دلار قطعی تلقّی می گردد. در صورت ترخیص کالاهای مذکور و نیز کالاهای گوشت قرمز، حبوبات، چای و کاغذ از ابتدای سال ۱۳۹۹، دریافت مابه التفاوت قطعی نرخ ارز از تاریخ تأمین تا روز ترخیص بر مبنای بازار دوم (نرخ اعلامی در سامانه معاملات الکترونیکی ارز ETS) از واردکننده الزامی می باشد.
تبصره ۱: …………..
تبصره۲: در خصوص تعرفه های مربوط به وزارت جهاد کشاورزی (تحت عنوان جداول شماره ۷ و ۸ پیوستی) با توجه به تغییر گروه کالایی از ۱ به ۲ در سال ۱۳۹۹، در صورت ترخیص کالای مربوطه از تاریخ ۱۳۹۹/۱/۲۰ دریافت مابه التفاوت نرخ ارز از تاریخ تأمین تا روز ترخیص بر مبنای بازار دوم (نرخ اعلامی در سامانه معاملات الکترونیکی ارز ETS) از واردکنندگان ظرف مهلت شش ماه از تاریخ ترخیص و واریز آن به حساب خزانه داری کل کشور قطعی تلقّی می گردد. کالاهای مربوط به تعرفه های مندرج در جدول شماره ۷ پیوستی در صورت ترخیص تا تاریخ ۱۳۹۹/۴/۳۱ و ارائه تأییدیه رعایت قیمت محاسباتی سازمان حمایت مصرف کنندگان و تولیدکنندگان بر پایه نرخ رسمی ارز معادل ۴۲/۰۰۰ ریال به ازای هر دلار و توزیع در شبکه تحت نظارت با قیمت محاسباتی مزبور از مراجع مذکور صرفاً از پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز بابت تغییر گروه کالایی معاف خواهند بود.
……………… . ـ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
ب: بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
بانک ملی ایران ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سپه ـ مدیریت امور بین الملل
بانک تجارت ـ مدیریت امور بین الملل
بانک ملت ـ مدیریت امور بین الملل
بانک صادرات ـ مدیریت امور بین الملل
بانک کشاورزی ـ مدیریت امور بین الملل
بانک رفاه کارگران ـ مدیریت امور اعتباری و بین الملل
بانک صنعت و معدن ـ مدیریت امور بین الملل و تجهیز منابع
بانک توسعه صادرات ایران ـ مدیریت امور بین الملل
بانک مسکن ـ مدیریت امور بین الملل
بانک کارآفرین ـ مدیریت امور بین الملل
بانک پارسیان ـ مدیریت عملیات ارزی
بانک اقتصاد نوین ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سامان ـ مدیریت امور بانکداری بین الملل
بانک پاسارگاد ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سرمایه ـ مدیریت امور بین الملل
پست بانک ایران ـ مدیریت امور بین الملل
بانک سینا ـ مدیریت امور بین الملل
بانک انصار ـ اداره کل امور بین الملل
بانک مشترک ایران و ونزوئلا ـ مدیریت امور بین الملل
بانک توسعه تعاون ـ مدیریت امور بین الملل
بانک تجاری ایران و اروپا ـ شعبه تهران
بانک خاورمیانه ـ مدیریت امور بین الملل
بانک حکمت ایرانیان ـ مدیریت امور بین الملل
بانک شهر ـ مدیریت امور عملیات ارزی
بانک دی ـ معاونت امور بین الملل و ارزی
بانک گردشگری ـ مدیریت امور بین الملل
بانک آینده ـ مدیریت امور بانکداری بین الملل
اداره عملیات ارزی
با سلام
احتراماً، در راستای اجرای مصوبه های شماره ۲۲/۱۰۰۷/م/۹۸ مورخ ۱۳۹۸/۳/۱۹ و شماره ۱۰۰۴۴۹/۶۰ مورخ ۱۳۹۸/۴/۹ کارگروه تنظیم بازار، سازوکار اخذ مابه التفاوت نرخ ارز به طور کلّی برای کالاهایی که گروه کالایی آنها از گروه ۱ به گروه ۲ تغییر می یابد به شرح ذیل اعلام می گردد:
۱ـ در مواردی که گروه کالایی از تاریخ ۱۳۹۸/۳/۱۸ از گروه ۱ به گروه ۲ تغییر یافته و تأمین ارز بابت کالای مربوطه به نرخ رسمی (۴۲/۰۰۰ ریال به ازاء هر دلار) انجام پذیرفته است، مقتضی است با اخذ تعهّدنامه از واردکننده مبنی بر پذیرش پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز مربوطه به صورت علی الحساب معادل چهل و هشت هزار (۰۰۰/۴۸) ریال به ازای هر دلار (متناسب نسبت به دیگر ارزها) بر مبنای نرخ روز تأمین ارز محاسبه و با رعایت سایر مقرّرات نسبت به صدور اعلامیه تأمین ارز به عنوان گمرک جمهوری اسلامی ایران (مجوّز ترخیص کالا) اقدام نمایند. پرداخت مابه التفاوت مذکور حداکثر ظرف مهلت شش ماه از تاریخ ترخیص به آن بانک جهت واریز به حساب خزانه داری کل کشور بابت رفع تعهّد ارزی (علاوه بر ارائه پروانه گمرکی مطابق) الزامی خواهد بود. درصورتی که واردکننده از پرداخت مابه التفاوت مزبور اجتناب نماید، لازم است ضمن معرفی واردکننده به سازمان تعزیرات حکومتی، مراتب را به این بانک (بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران) نیز منعکس نموده تا از تخصیص و تأمین ارز برای موارد آتی جلوگیری گردد. ضمناً آن بانک بایستی وجوه مابه التفاوت دریافتی را بلافاصله به حساب شماره شبای ۷۶۰۱۰۰۰۰۴۰۰۱۰۰۰۹۱۰۰۱۷۸۰۶ IR خزانه داری کل کشور نزد این بانک واریز نمایند. در این ارتباط لازم است آمار اطلاعات فوق در لبه ما به التفاوت سامانه تأمین ارز ثبت گردد.
تبصره ۱) در خصوص واردات گوشت قرمز، کاغذ، کره، حبوبات و چای بخشنامه شماره ۱۵۶۴۲۱/۹۸ مورخ ۱۳۹۸/۵/۹ این اداره ملاک رسیدگی و اقدام جهت اخذ مابه التفاوت نرخ ارز می باشد.
تبصره ۲) کلّیه بذور به استثناء بذر گوجه فرنگی و بذر پیاز از تاریخ ۱۳۹۸/۲/۲۹ مشمول پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز می باشند.
۲ـ در خصوص موارد تأمین ارز شده به نرخ های کمتر از چهل و دو هزار (۰۰۰/۴۲) ریال می بایست مابه التفاوت معادل ریالی ارز تأمین شده تا مبلغ چهل و دو هزار (۰۰۰/۴۲) ریال به ازای هر دلار قبل از صدور اعلامیه تأمین ارز از متقاضی اخذ به حساب فوق الذکر واریز گردد و متعاقباً اقدام وفق بند یک فوق صورت پذیرد.
۳ـ برای موارد مشمولی که اعلامیه تأمین ارز آنها بر مبنای نرخ رسمی قبل از ابلاغ این بخشنامه صادر گردیده (فارغ از ترخیص یا عدم ترخیص کالا) رفع تعهّد ارزی منوط به پرداخت مابه التفارت مبلغ چهل و هشت هزار (۰۰۰/۴۸) ریال به ازای هر دلار خواهد بود.
۴ـ رفع تعهّد ارزی و آزادسازی وثایق واردکنندگان کالاها متعاقب «ابلاغ مصوبه هیئت دولت» و «اعلام مبلغ قطعی مابه التفاوت از سوی این بانک» و «تسویه ریالی با متقاضی» خواهد بود.
۵ ـ در موارد مشمول این ابلاغیه در صورت ارائه اسناد پس از مهلت مقرّر، اخذ مابه التفاوت نرخ ارز وفق بند ۴ از نامه عمومی شماره ۴۵۱۶۹/۹۷ مورخ ۱۳۹۷/۱۲/۱۸ موضوعیت نخواهد داشت.
خواهشمند است ضمن ابلاغ مراتب به کلّیه شعب و واحدهای ارزی ذی ربط بر حُسن اجرای آن نیز نظارت نمایند.
اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران”
در پاسخ به شکایت مذکور، اداره کل حقوقی بانک کشاورزی به موجب لایحه شماره ۹۲/۵۰۲/۵۶۲۰ مورخ ۱۳۹۹/۱۱/۲۶ توضیح داده است که:
“شرکت رازبان چاوشی انشان یک فقره حواله ارزی به شماره ۹۸۶۳۲۹۴۸ مورخ ۱۳۹۸/۶/۱۴ بابت ثبت سفارش ۳۱۰۲۴۹۳۱ مورخ ۱۳۹۷/۱۱/۲ جهت انجام واردات بذر یونجه از کشور امارات (کشور تولید کننده: کانادا) به مقدار ۳۰۰۰ کیلوگرم و مبلغ ۲۷۰۰۰ یورو با استفاده از ارز تخصیصی یوان بانک مرکزی به مبلغ ۲۱۱۷۴۶.۱۵ به نرخ بانکی ۵۹۱۸ ریال با مهلت مقرّر ۶ ماهه ۱۳۹۸/۱۲/۱۹ جهت ارائه اسناد حمل کالا که در تاریخ ۱۳۹۸/۱۰/۱ اسناد کامل و مطابق به مبلغ ۲۷۰۰۰ یورو از مشتری وصول گردید. ظرف مهلت ۳ ماه از تاریخ اسناد می بایست نسبت به ارائه پروانه گمرکی اقدام می نمود که این مهم در تاریخ ۱۳۹۹/۲/۳ با ارائه پروانه ترخیص به مقدار ۱۰۰۰ کیلوگرم و مبلغ ۹۰۰۰ یورو توسط مشتری انجام شد. براساس اظهار مشتری، تأییدیه مؤسّسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال و استعلام به عمل آمده از گمرک بندر امام خمینی (ره)، مقدار ۲۰۰۰ کیلوگرم از ۳۰۰۰ کیلوگرم بذر ثبت سفارش شده و موجود در گمرک به علّت غیراستاندارد بودن و فساد قابل ترخیص نبوده و می بایست معدوم می گردید. بنابر شرایط مذکور طی درخواست شماره ۱۳۹۹۰۰۱۴۷ م ۱۳۹۹/۳/۱۳ شرکت تقاضای تمدید مهلت ارائه اسناد و کالای جایگزین را نمود که با تمدید مهلت تا ۱۳۹۹/۷/۱۵ به شرح نامه ۹۳/۱۰۵/۴۷۳ م ۹۹/۴/۲۳ اداره کل عملیات ارزی بانک موافقت شد لیکن در مطابق با بند ۴ بخشنامه ۱۷۰ بانک به استناد نامه عمومی ۹۸/۲۸۰۶۷۱ م ۹۸/۸/۲۰ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و بخشنامه ۱۹۸ بانک به استناد نامه عمومی ۹۹/۱۰۶۲۹۰ م ۹۹/۴/۱۲ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران کالای جایگزین مشمول پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز بابت تغییر گروه کالایی از ۱ (بانکی) به ۲ (نیمایی) بوده که مشتری حاضر به پذیرش و ارائه تعهّد پرداخت مابه التفاوت نگردید و از طرفی ارائه اسناد مطابق کالای جایگزین دارای مهلت حداکثر تا تاریخ ۱۳۹۹/۸/۲۰ بوده است. به دلیل عدم ایفای تعهّد ارزی فوق، طی نامه ۹۲/۰۶/۶۹۹۳ م ۹۹/۱۰/۹۱۳ مدیریت شعب استان خوزستان، جهت رسیدگی قضایی، پرونده به اداره کل تعزیرات حکومتی خوزستان ارجاع گردید.
۲ـ شرکت رازبان چاوش انشان یک فقره حواله ارزی دیگر به شماره ۹۸۶۴۴۷۳۶ مورخ ۱۳۹۸/۸/۱۴ بابت ثبت سفارش ۴۳۸۷۱۳۰۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۲۸ جهت انجام واردات بذر یونجه از کشور امارات (کشور تولیدکننده: کانادا) به مقدار ۲۰۰۰۰ کیلوگرم و مبلغ ۱۸۰۰۰۰ یورو با استفاده از ارز تخصیصی یوان بانک مرکزی به مبلغ ۱۴۰۸۸۵۱ به نرخ بانکی ۶۰۰۸ ریال با مهلت مقرّر ۶ ماهه ۱۳۹۹/۲/۲۰ جهت ارائه اسناد حمل کالا که مطابق بخشنامه ۱۸۶ بانک به استناد نامه عمومی ۹۹/۱۰۵۸۴ م ۱۳۹۹/۱/۲۴ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با عنایت به تأثیر شیوع ویروس کرونا بر جریان فعالیت های تجارت خارجی، مهلت ارائه اسناد حمل کالا به ۸ ماه و برای پرونده مذکور به ۱۳۹۹/۴/۲۰ تمدید شد. از طرفی شرکت طی نامه شماره ۱۳۹۹۰۰۵۲۰ م ۹۹/۵/۱۳ ۱۳درخواست تمدید مهلت ۴ ماهه ارائه اسناد حمل را نمود که طی نامه ۹۳/۱۰۵/۶۱۷ م ۹۹/۵/۲۶۱۳ بانک تا تاریخ ۱۳۹۹/۸/۲۰ با تمدید ۴ ماهه فوق موافقت گردید. لیکن با توجه به عدم ارائه اسناد مطابق در مهلت مقرّر فوق و از طرفی شمولیت پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز به علّت تغییر گروه کالا از ۱ (بانکی) به ۲ (نیمایی)، عدم پذیرش و ارائه تعهّد پرداخت مابه التفاوت توسط شرکت و عدم ایفای تعهّد ارزی در مهلت مقرّر قانونی، طی نامه شماره ۹۲/۰۶/۷۱۸۲ م ۹۹/۱۰/۱۰۱۳مدیریت شعب استان خوزستان، جهت رسیدگی پرونده قضایی، پرونده به اداره کل تعزیرات حکومتی خوزستان، ارجاع گردید.
۳ـ شرکت رازبان چاوش انشان یک فقره حواله ارزی دیگر به شماره ۹۸۶۶۵۵۵۳ مورخ ۱۳۹۸/۱۲/۱۰ بابت ثبت سفارش ۵۲۱۸۲۱۵۹ مورخ ۱۳۹۸/۹/۹ جهت انجام واردات بذر یونجه از کشور امارات (کشور تولیدکننده: کانادا) به مقدار ۲۰۰۰۰ کیلوگرم و مبلغ ۱۸۰۰۰۰ یورو با استفاده از ارز تخصیصی یوان بانک مرکزی به مبلغ ۱۳۷۸۱۲۳.۲۰ به نرخ بانکی ۶۰۳۸ ریال با مهلت مقرّر ۶ ماهه ۱۳۹۹/۶/۱۰ جهت ارائه اسناد حمل کالا که مطابق بخشنامه ۱۸۶ بانک مرکزی به استناد نامه عمومی ۹۹/۱۰۵۸۴ م ۱۳۹۹/۱/۲۴ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با عنایت به تأثیر شیوع ویروس کرونا بر جریان فعالیت های تجارت خارجی، مهلت ارائه اسناد حمل کالا به ۸ ماه و برای پرونده مذکور به ۱۳۹۹/۸/۱۰ تمدید شد. لیکن با توجه به عدم ارائه اسناد مطابق مهلت مقرّر فوق و از طرفی شمولیت پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز به علّت تغییر گروه کالا از ۱ (بانکی) به ۲ (نیمایی)، عدم پذیرش و ارائه تعهّد پرداخت مابه التفاوت توسط شرکت و عدم ایفای تعهّد ارزی در مهلت مقرّر قانونی، طی نامه شماره ۹۲/۰۶/۷۱۰۲ م ۹۹/۱۰/۱۰۱۳ مدیریت شعب استان خوزستان، جهت رسیدگی قضایی، پرونده به اداره کل تعزیرات حکومتی خوزستان، ارجاع گردید.
قابل توضیح است که تمامی مراحل هر پرونده از جمله تعهّدات اخذ شده از مشتری شامل تعهّد ترخیص و ورود کالا به کشور و تعهّد نوسانات نرخ ارز مطابق با بخشنامه های بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و پس از درخواست مشتری و تفهیم مطالب ایشان، انجام شده است. علی ای حال با عنایت به مراتب فوق رد شکایت شاکی مورد استدعا می باشد.”
اداره دعاوی حقوقی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نیز در پاسخ به شکایت مذکور به موجب لایحه شماره ۰۱/۵۴۶۱۹ مورخ ۱۴۰۱/۳/۴ توضیح داده است که:
“در خصوص بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ بانک مرکزی مبنی بر لزوم واریز مابه التفاوت نرخ ارز گشایش اعتبارات اسنادی نسبت به آن دسته از قراردادهایی که به موجب بخشنامه های مربوطه، ۱۰۰ درصد معادل ریالی نرخ ارز در هنگام گشایش اعتبارات اسنادی و صدور حواله ارزی توسط واردکنندگان پرداخت شده است، به استحضار می رساند: مقرره مورد اعتراض سابقاً در هیئت تخصّصی مالیاتی، بانکی مورد رسیدگی قرار گرفته و به موجب دادنامه شماره ۱۴۰۰۰۹۹۷۰۹۰۶۰۱۰۹۲۰ مورخ ۱۴۰۰/۸/۸ قرار رد شکایت صادر گردیده است. مضافاً شایان ذکر است مرجع تصمیم گیری در خصوص اصل پرداخت و یا عدم پرداخت مابه التفاوت نرخ ارز و شرایط آن، شورای عالی امنیّت ملّی (مصوبه سری جلسه ۲۶۶ ستاد تدابیر ویژه اقتصادی که تا پایان سال ۱۳۹۷ معتبر بوده) و هیئت وزیران می باشد و این بانک حسب موازین حاکم از جمله مصوبه شماره ۴۳۵۳/ت ۵۵۳۰۰ هـ مورخ ۱۳۹۷/۱/۲۲ و اصلاحیه آن به شماره ۸۹۸۷/ت ۵۵۳۰۰هـ مورخ ۱۳۹۷/۲/۲ و تصویب نامه شماره ۶۳۷۹۳/ت ۵۵۶۳۳هـ مورخ ۱۳۹۷/۵/۱۶، هیئت وزیران صرفاً سازوکار اجرای آن را مصوّب می کند و در خصوص شمول یا عدم شمول پرداخت مابه التفاوت این بانک مطلقاً تصمیم گیر نیست. با ذکر این مقدمه باید یادآور شد که بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲، مستند به نامه های شماره ۶۰/۲۶۰۲۵ مورخ ۱۳۹۹/۱/۲۰، ۶۰/۴۶۰۷۹ مورخ ۱۳۹۹/۲/۱۶، ۲۲۱۴۰۸/م ۹۹ مورخ ۱۳۹۹/۳/۱۹ و ۶۰/۷۸۶۸۰ مورخ ۱۳۹۹/۳/۲۷ معاون بازرگانی داخلی و دبیرکارگروه تنظیم بازار و نامه شماره ۹۹/۵۰۰/۱۷۷۳ مورخ ۱۳۹۹/۳/۲۵ معاونت توسعه صنایع تبدیلی و کسب و کارهای کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی، صورت پذیرفته و با ابطال بخشنامه مذکور، مکاتبات اشاره شده مصون از تعرّض باقی می مانند.
در خصوص بندهای ۱ الی ۴ از بخشنامه ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ بانک مرکزی نیز به استحضار می رساند: سابقاً به موجب دادنامه شماره ۱۴۰۰۰۹۹۷۰۹۰۶۰۱۰۸۶۷ مورخ ۱۴۰۰/۷/۱۹ صادره از هیئت تخصّصی مالیاتی بانکی، قرار رد شکایت صادر گردیده است. براین اساس مستنداً به ماده ۸۵ قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری، صدور قرار رد دادخواست مورد استدعا است.
در راستای وظیفه قانونی و صلاحیت انحصاری بانک مرکزی مندرج در بند (ج) ماده ۱۱ قانون پولی و بانکی کشور مبنی بر تنظیم مقرّرات ارزی و نظارت بر معاملات ارزی، تدوین مجموعه قوانین ارزی و صدور بخشنامه ها و نامه های عمومی توسط بانک مرکزی در همه ادوار با هدف مدیریت بهتر منابع ارزی، با درنظر گرفتن اقتضائات زمانی مختلف و ممانعت از سوء استفاده های احتمالی برخی متعهّدین ارزی که طبق بخشنامه های وقت و در زمان مقرّر تعهّدات ارزی خود را ایفا نمی نمایند، صورت پذیرفته است.
طبق بخشنامه شماره ۹۶/۴۲۶۳۷۳ مورخ ۱۳۹۶/۱۲/۲۸ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی این بانک، بانک های عامل مکلّف گردیده اند قبل از انجام حواله ارزی نسبت به اخذ «تعهّدنامه پذیرش تغییرات و نوسانات نرخ ارز» از واردکننده اقدام نمایند. بدیهی است با امضاء تعهّدنامه مربوطه، واردکنندگان با اراده خود نسبت به اجرای مفاد پیوست مزبور متعهّد بوده و طرح عنوان حقوقی ایقاع یا رضایت حاصل از اکراه بر این موضوع، بلاوجه خواهد بود.
با عنایت به موارد مشروحه فوق و با توجه به این که ضوابط و مقرّرات موصوف توسط اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی این بانک مستند به صلاحیت و اختیارات قانونی مندرج در قانون پولی و بانکی کشور تدوین شده و با نظر قانونگذار طی ماده ۱۰ قانون تعزیرات حکومتی همسو بوده و توجهاً به این که هیچ گونه تخطّی از قوانین و مقرّرات و قصور یا تقصیری در عملکرد دراین بانک وجود ندارد، صدور رأی شایسته مبنی بر رد شکایت و بی حقّی شاکیان مورد استدعا است.”
در خصوص خواسته شاکیان مبنی بر ابطال اطلاق بند ۱ و تبصره ۲ آن از بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، معاون قضایی در امور هیئت عمومی و هیئت های تخصّصی دیوان عدالت اداری در اجرای ماده ۸۵ قانون دیوان عدالت اداری با عنایت به این که درخواست ابطال بخشنامه مذکور سابقاً در هیئت تخصّصی مالیاتی، بانکی دیوان عدالت اداری مطرح گردیده و براساس رأی شماره ۹۲۱ـ ۱۴۰۰۰۹۹۷۰۹۰۶۰۱۰۹۲۰ مورخ ۱۴۰۰/۸/۸ صادره از این هیئت، بخشنامه مذکور از جمله بند ۱ و تبصره ۲ آن را مغایر قانون و قابل ابطال تشخیص نداده است لذا به موجب دادنامه شماره ۱۴۰۳۳۱۳۹۰۰۰۱۱۴۰۵۳۸ مورخ ۱۴۰۳/۵/۲۰ قرار رد شکایت صادر کرده است.
در اجرای ماده ۸۴ قانون دیوان عدالت اداری پرونده به هیئت تخصّصی مالیاتی، بانکی دیوان عدالت اداری ارجاع و هیئت مذکور پس از بررسی به موجب دادنامه شماره ۱۴۰۰۰۹۹۷۰۹۰۶۰۱۰۸۶۷ مورخ ۱۴۰۰/۷/۱۹، بخشنامه های شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ و ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران را قابل ابطال تشخیص نداد و رأی به رد شکایت صادر کرد. رأی مزبور به دلیل عدم اعتراض از سوی رئیس و یا ده نفر از قضات دیوان عدالت اداری قطعیت یافت.
لکن از آن جا که شاکیان درخواست ابطال اطلاق ذیل بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ و بندهای ۱ الی ۴ از بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ اداره سیاست ها و مقرّرات ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران را از بُعد شرعی نیز خواستار شده بودند، در اجرای بند ۲ ماده ۸۷ قانون دیوان عدالت اداری در خصوص جنبه شرعی مقرره های مورد اعتراض از سوی شورای نگهبان استعلام به عمل آمد و قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۱۰۲/۴۸۴۴۸ مورخ ۱۴۰۴/۱۱/۸ اعلام کرده است که:
“رئیس هیئت عمومی دیوان عدالت اداری
با سلام و تحیّت
موضوع ۱ـ اطلاق بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در خصوص مابه التفاوت نرخ ارز
۲ـ اطلاق الزام بانک ها در بندهای ۱، ۲، ۳ و۴ بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در خصوص واریز مابه التفاوت نرخ ارز، در جلسه مورخ ۱۴۰۴/۱۰/۲۸ فقهای معظّم شورای نگهبان مورد بحث و بررسی قرار گرفت که به شرح ذیل اعلام نظر می گردد:
ـ اطلاق ذیل بند (۱) و نیز تبصره (۲) بخشنامه ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ نسبت به مواردی که قرارداد قطعی برای مبادله ارز وجود دارد بدون شرط معتبری که مجوّز این امر در آن وجود داشته باشد، خلاف شرع شناخته شد. همچنین در صورتی که مراد از صدر این بند نیز اطلاق نسبت به موارد مذکور باشد، آن هم خلاف شرع است.
در خصوص بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ نیز اطلاق بندهای مورد شکایت نسبت به مواردی که قراردادهای فروش ارز بدون شرط دریافت مابه التفاوت منعقد شده است و تعهّد یا شرط معتبری برای اخذ مابه التفاوت وجود ندارد، خلاف شرع شناخته شد.
بدیهی است برای جلوگیری یا جبران تخلّف از مقرّرات قیمت گذاری کالای وارداتی و همچنین رعایت عدالت اقتصادی راه های قانونی و شرعی روشنی وجود دارد.”
هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ ۱۴۰۵/۲/۸ با حضور رئیس و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رأی مبادرت کرده است.
رأی هیئت عمومی
قائم مقام دبیر شورای نگهبان به موجب نامه شماره ۱۰۲/۴۸۴۴۸ مورخ ۱۴۰۴/۱۱/۸ در رابطه با جنبه شرعی مقرّرات مورد شکایت اعلام کرده است که: «اطلاق ذیل بند ۱ و نیز تبصره ۲ بخشنامه ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ نسبت به مواردی که قرارداد قطعی برای مبادله ارز وجود دارد بدون شرط معتبری که مجوّز این امر در آن وجود داشته باشد، خلاف شرع شناخته شد. همچنین در صورتی که مراد از صدر این بند نیز اطلاق نسبت به موارد مذکور باشد، آن هم خلاف شرع است. درخصوص بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ نیز اطلاق بندهای مورد شکایت نسبت به مواردی که قراردادهای فروش ارز بدون شرط دریافت مابه التفاوت منعقد شده است و تعهّد یا شرط معتبری برای اخذ مابه التفاوت وجود ندارد، خلاف شرع شناخته شد. بدیهی است برای جلوگیری یا جبران تخلّف از مقرّرات قیمت گذاری کالاهای وارداتی و همچنین رعایت عدالت اقتصادی راه های قانونی و شرعی روشنی وجود دارد.» بنابراین در اجرای حکم مقرّر در ماده ۸۷ قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال ۱۳۹۲ مبنی بر لزوم تبعیت هیئت عمومی دیوان عدالت اداری از نظر فقهای شورای نگهبان درخصوص جنبه شرعی مقرّرات اجرایی، اطلاق ذیل بند ۱ و تبصره ۲ بخشنامه شماره ۹۹/۱۰۶۲۹۰ مورخ ۱۳۹۹/۴/۱۲ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و اطلاق بندهای ۱، ۲، ۳ و ۴ بخشنامه شماره ۹۸/۱۶۱۰۹۳ مورخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ بانک مزبور در حد مقرّر در نظریه فقهای شورای نگهبان خلاف شرع بوده و مستند به بند ۱ ماده ۱۲ و مواد ۱۳ و ۸۸ قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال ۱۳۹۲ بطلان آنها از تاریخ صدور اعلام می شود. این رأی براساس ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب ۱۴۰۲/۲/۱۰) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است.
رئیس هیئت عمومی دیوان عدالت اداری ـ احمدرضا عابدی